Początek ruchu śpiewaczego na Górnym Śląsku i
założenie piekarskich chórów.
Gdy nadchodzi wieczór, w niektórych dzielnicach Piekar rozbrzmiewa wspaniały, głośny śpiew chórów. To nasi rodzimi śpiewacze poświęcają całe serce w krzewieniu muzyki. Tymczasem niewielu z nas, mieszkańców, zna ich historię. A każdy z chórów ma piękną i bogatą przeszłość. Mimo tego, że od momentu powstania pierwszych chórów minęło sporo czasu, jednakże duch minionych lat jest tam nadal obecny.
Świecki ruch śpiewaczy na Górnym Śląsku powstał w dobie Wiosny Ludów, czyli około połowy XIX wieku. Rozwój tegoż ruchu spowodowany był masowymi ruchami wolnościowymi wszystkich krajów europejskich, a na obszarze Górnego Śląska rozwój ten wynikał z odrodzenia ducha narodowego. Tutaj Polacy bardzo chętnie sięgali po wiedzę o swoim kraju, bohaterach narodowych. Rwali się do nauki ojczystego języka, czytali polskie czasopisma i dzieła literackie.
Już w tym okresie powstały liczne instytucje i towarzystwa polskie, które troszczyły się o rozwój zbiorowego śpiewu. Do takich organizacji zaliczyć można, m. in. "Czytelnię Polską" w Cieszynie założoną w 1848 roku przez Pawła Stalmacha, "Kasyna Polsko- Katolickie" w Bytomiu założone w 1869 roku przez księdza Norberta Bończyka i księdza Konstantego Damrota, "Towarzystwo" św. Alojzego w Bytomiu założone 25 marca 1871 roku również przez księdza Bończyka.
W rocznice świąt narodowych i najważniejszych wydarzeń historycznych kółka śpiewacze, które były sekcjami poszczególnych towarzystw organizowały teatralne przedstawienie amatorskie. W momencie korzystania przez nich z repertuaru muzycznego zakładano chór, a każdy ambitny chór przygotowywał przedstawienia teatralne.
Na początku XX wieku ruch śpiewaczy coraz bardziej się rozwijał. Chóry powstawały prawie we wszystkich miejscowościach, wsiach i osiedlach robotniczych. Z powodu niemieckiej ustawy publicznej z maja 1908 roku dotyczącej ograniczenia zakładania polskich stowarzyszeń i organizowania zebrań, zaistniała konieczność powołania związku, który zrzeszałby wszystkie śląskie kółka śpiewacze. Z tego powodu 18 kwietnia 1910 roku z inicjatywy aptekarza Michała Wolskiego doszło do spotkania przedstawicieli polskich kół śpiewaczych w Domu Katolickich Towarzystw w Bytomiu. W wyniku posiedzenia postanowiono założyć Związek Śląskich Kół Śpiewaczych (ZŚKŚ). Swoim zasięgiem obejmował cały Śląsk, a pierwszym prezesem został Michał Wolski. Tym sposobem zjednoczono wszystkich wybitnych amatorów ruchu śpiewaczego.
Śląskie chóry zaczęły powstawać w ostatnim dziesięcioleciu XIX wieku, kiedy to narastała germanizacja ziem polskich. Zaczęły tworzyć się rozmaite związki, organizacje, towarzystwa kulturalno - oświatowe, czytelnie polskie. Ale najszybciej powstawały chóry, tworzone w celu zamanifestowania sprzeciwu wobec germanizacji. Chór był narzędziem w walce z Niemcami, a pieśń stanowiła element polskiej świadomości narodowej. Olbrzymi rozwój chórów spowodowany był także przywiązaniem ludności Śląska do śpiewu oraz głębokim patriotyzmem tutejszych ludzi. Te dwa elementy oraz ogromna determinacja ludności były tak silne, ze nie przeszkadzała im ostra akcja germanizacyjna. Jednak to właśnie w pieśniach zachował się język polski jako przejaw narodowej świadomości.
W chórach dominowali robotnicy, ludność wiejska i młodzież, co wyróżniało śląskie chóry od niemieckich, w których dominowało drobnomieszczaństwo i inteligencja. Ciekawostką może być fakt, że do chóru nie przyjmowano ludzi o złej reputacji, tak więc należący do towarzystwa śpiewaczego cieszył się wyróżnieniem społecznym. Chóry nie tylko zajmowały się śpiewem, ale przede wszystkim organizowały całe życie kulturalne miejscowości, z której dany chór się wywodził. W ramach działalności organizowano wieczorki, wycieczki, zabawy, przedstawienia teatralne. Tutaj zawiązywały się przyjaźnie, kojarzyły się małżeństwa.
Już wtedy w XIX wieku powstał w Piekarach Śląskich najstarszy chór na Górnym Śląsku. Fakt ten datowany jest na sierpień 1849 roku, kiedy to ówczesny chór zaśpiewał na nabożeństwie z okazji konsekracji nowego kościoła (obecnej Bazyliki), w którym uczestniczył ksiądz kardynał Melchior Dieppenbrock. Chór wystąpił także na nieszporach i wieczorem w czasie przyjęcia. Niestety nieznana jest nazwa tego chóru. Wiadomo jedynie, iż podczas tegoż występu jego skład stanowili młodzi mężczyźni i kobiety, a więc był chórem mieszanym. Jego występ był bardzo owacyjnie powitany przez samego kardynała Dieppenbrocka, co oznacza, że chór reprezentował duże możliwości i wysoki poziom.
Po 1871 roku polityka Kulturkampfu, w ramach której władze niemieckie zintensyfikowały działania germanizacyjne, wywołała reakcje obronne ludności polskiej na Górnym Śląsku, w tym w Piekarach Śląskich. Odrodziło się życie polskich stowarzyszeń, a jedną z najbardziej popularnych form stały się organizacje śpiewacze, krzewiące nie tylko kulturę śpiewaczą jako taką, ale kulturę polską - polskie tradycje historyczne i polski język. Chóry stały się wtedy organizacjami społeczno - kulturalnymi integrującymi lokalne społeczności. Wypełniały również swoistą rolę na forum życia towarzyskiego. Stąd ich wzrastająca popularność i wpływ na rozwój polskiego życia narodowego na Górnym Śląsku na przełomie XIX i XX wieku.
Chęć pielęgnowania polskiej pieśni przez miejscową ludność wpłynął w istotny sposób na tworzenie towarzystw śpiewaczych w poszczególnych dzielnicach Piekar Śląskich. Pierwszym chórem świeckim, jaki powstał na terenie dzisiejszych Piekar Śląskich było Towarzystwo Śpiewacze "Halka" w Wielkich Piekarach. Inicjatorami założenia chóru byli Augustyn Glazowski i Wawrzyniec Hajda, którzy propozycje tę wysunęli po upadku Sekcji Śpiewaczej w Kole Polskim. Propozycja ta uzyskała przychylność wśród mieszkańców Wielkich Piekar, wobec czego założono go 29 lutego 1909 roku. Był to chór mieszany, liczący w momencie założenia 39 - 55 osób, głównie młodych. Do Związku Śląskich Kół Śpiewaczych Towarzystwo Śpiewacze "Halka" przystąpiło 24 kwietnia 1910 roku. Pierwszym jego prezesem był jeden z założycieli Augustyn Glazowski, a dyrygentem Leon Poniecki z Katowic. Początkowo siedzibą chóru było pomieszczenie w kamienicy będącej własnością samego Glazowskiego, gdzie odbywały się próby, dzięki czemu chór od samego początku rozpoczął żywą działalność.
Kolejnym powstałym chórem była "Cecylia" w Brzezinach Śląskich. Założono go 30 stycznia 1910 roku. Był to chór mieszany świecki, silnie jednak złączony z miejscową parafią. Początkowo jego prezesem był Robert Tomala, z zawodu górnik, a dyrygentem Leon Poniecki. Swoje próby chór "Cecylia" odbywał w mieszkaniu rzeźnika Leopolda Prochackiego, który udostępnił chórowi jeden pokój.
W 1911 roku powstały dwa kolejne towarzystwa śpiewacze. Pierwsze z nich zostało założone 12 listopada w Dąbrówce Wielkiej pod nazwą Towarzystwo Śpiewacze im. Dąbrówki. Inicjatywa założenia chóru wyszła od proboszczów i organistów. Ci ostatni w omawianym okresie byli nauczycielami w miejscowej szkole. Niepewna jest data przystąpienia Towarzystwa Śpiewaczego im. Dąbrówki do ZŚKŚ. Jest to 9 luty 1912 roku lub 11 listopad 1911 roku. Wydaje mi się, że bardziej prawdopodobną datą jest 9 luty 1912 roku, ponieważ od 11 listopada nie ma jakichkolwiek wzmianek o nim. Pierwszym prezesem, a jednocześnie dyrygentem i założycielem był Juliusz Warzecha.
Drugim towarzystwem śpiewaczym powstałym równocześnie z "Dąbrówka" było Towarzystwo Śpiewacze "Halka" w Kozłowej Górze. Droga do jego założenia jest bardzo dobrze i zarazem najszerzej przedstawiona w źródłach, jak i opracowaniach. Inicjatywa założenia "Halki" wyszła od samych mieszkańców Kozłowej Góry, a dokładnie od piętnastoosobowej garstki miłośników śpiewu, którzy wracając z szarlejskich kopalń, w których pracowali, zatrzymywali się w miejscu, gdzie swoje próby odbywała piekarska "Halka". Ta niewielka grupa 11 listopada 1911 roku zebrała się w mieszkaniu Wojciecha Hojki. Na spotkanie to zaproszono prezesa ZŚKŚ Michała Wolskiego, którego przywiózł Ignacy Hanzel. Spotkanie to dotyczyło założenia chóru. Podobno prezes Wolski miał zapytać: "Po coście się tu zeszli?, na co zebrani odpowiedzieli: "Chcemy założyć towarzystwo śpiewu". Poinformowano go także, że zebranie w celu pośpiewania odbywały się już od roku, oczywiście pod pretekstem "zolyt" (czyli zalot), czym narażono się niemieckim żandarmom. Prezes Wolski wyraził zgodę na utworzenie chóru w celu "pielęgnowania pieśni polskiej, a przede wszystkim dla rozbudzenia poprzez pieśń ducha narodowego wśród mieszkańców Kozłowej Góry i okolicy". Następnie wybrano zarząd, w którym prezesem został Franciszek Zając, a dyrygentem - Karol Hetmańczyk. Był to chór mieszany i początkowo liczył 21 członków. Chór "Halka" został zarejestrowany do ZŚKŚ w Bytomiu 26 listopada 1911 roku.
Zarząd "Halki" 12 listopada 1911 roku po ciężkich dyskusjach z urzędnikiem Urzędu Okręgowego w Świerklańcu zarejestrował chór w tymże właśnie urzędzie (Amtstrosteher). Powołali się oni przy rejestracji na ustawę pruską, która zezwalała na zakładanie polskich chórów. Podano tam fikcyjny zarząd "Halki" w osobach Pawła, Piotra i Emilii Hojka, gdyż z zawodu byli oni krawcami, a to powodowało, że jako niezależni rzemieślnicy nie byli narażeni na pruskie prześladowania. "Halka" borykała się także ze znalezieniem lokalu, w którym miały odbywać się próby. O pomoc poproszono miejscowych właścicieli restauracji, ale ci nie udostępnili sali chórowi. Ostatecznie lekcje śpiewu odbywały się w pokoju w domu Wojciecha Hojki. Do tego pomieszczenia wstawiono krzesła, ławy, partytury pieśni pożyczono od piekarskiej "Halki", później zakupiono śpiewniki. Dopiero wtedy chór rozpoczął swoją działalność.
Kolejnym nowo założonym chórem była "Pochodnia" w Brzezinach Śląskich. Inicjatorem założenia chóru było Zjednoczenie Zawodowe Polskie, co nastąpiło 20 października 1912 roku. Jego prezesem został Teodor Trautman, z zawodu górnik (zginął podczas powstań śląskich), a dyrygentem Paweł Sojka, mający zaledwie 18 lat. Był to chór mieszany i w momencie założenia liczył 27 członków. Siedzibą "Pochodni" była sala Leona Prochackiego. Chór ten został zarejestrowany do ZŚKŚ 10 lutego 1913 roku.
Natomiast kontrowersyjna jest data założenia chóru "Polonia" w Brzozowicach. Wiadome jest, że założono go dzięki staraniom Konstantego Prochackiego, Brunona Kubicy, Jana Nowara, Romana Daneckiego i Józefa Kapsa. Dzięki nim 17 listopada 1912 roku odbyło się spotkanie, na które przybyli chętni chcący podtrzymać pieśń polską. Na spotkanie to przybyło 48 osób, które wyraziły chęć śpiewania w towarzystwie śpiewaczym, któremu nadano nazwę i wybrano zarząd.
Tak więc według kroniki Towarzystwa Śpiewaczego "Polonia - Harmonia" sugerowaną datą powstania "Polonii" jest 17 listopad. Ale już w opracowaniach spotkałam zupełnie inne datowanie założenia tego chóru. Pierwszą z nich jest grudzień 1912 roku, druga to 20 październik 1912 roku i ta data pojawia się również w Kronice Śląskiego Chóru Górniczego "Polonia - Harmonia" w Piekarach Śląskich. Wiadomym jest, że był to chór mieszany, którego pierwszym prezesem był Konstanty Prochacki jeden z założycieli.
4 stycznia 1920 roku powstało Towarzystwo Śpiewacze "Paderewski" w Szarleju. Pomysł założenia tego chóru wyszedł od śpiewaków śpiewających w piekarskiej "Halce", a mieszkających w Szarleju. Inicjatorami powstania byli Augustyn Guzy, Paweł Gajda, Franciszek Gerc, Jan Hansel, Jan Kościelny, Karol Kołodziejczyk, Franciszek Szysler, Józef Wanot. Założycielskie zebranie odbyło się w restauracji Pejsaka. 3 lutego 1920 roku chór został zarejestrowany w ZŚKŚ w Bytomiu.
Drugi z chórów o nazwie "Harmonia" założony został w Kamieniu w 1926 roku, po czym połączył się z brzozowicką "Polonią".
Podsumowując nasuwa się wniosek, że na terenie dzisiejszych Piekar Śląskich powstało bardzo wiele chórów. Były to głównie chóry świeckie, ale zaznaczyć należy, że zakładano również chóry kościelne. Przykładem niech będzie "Cecylia" przy parafii Najświętszej Maryi Panny powstała na przełomie 1918 i 1919 roku. Jednak prym wiodły chóry świeckie, zrzeszone w Związku Śląskich Kół Śpiewaczych, a powstałe z zamiłowania do śpiewu i chęci pielęgnowania języka polskiego i polskiej pieśni, nie tylko narodowej, ale i ludowej. Wkrótce po założeniu poszczególnych towarzystw śpiewaczych wszystkie one rozpoczęły ciężką pracę i aktywną działalność na polu kulturalnym i śpiewaczym.
W następnych częściach artykułu, przedstawię historię poszczególnych towarzystw śpiewaczych, zamykając ją na 1939 roku.
Agnieszka Mika
|
