W poprzedniej części cyklu o historii Piekar Śląskich skończyliśmy na okresie wojny trzydziestoletniej, która doprowadziła do spustoszenia okolicznych terenów, a w efekcie do znacznego zaniechania działalności górniczej. Jednocześnie w tym samym czasie doszło do przejęcia tych ziem przez rodzinę Henckel von Donnersmarck (rezydującą w Świerklańcu zwanym wtedy Neudeck), która stała się jej prywatnym właścicielem. Tak czy inaczej Śląsk nadal był częścią cesarstwa austriackiego, którym rządziła dynastia Habsburgów.

Nowi właściciele nie mieli szczęścia do czasów, w których żyli. Wojna trzydziestoletnia, która ogarnęła całą Europę, dotknęła bezpośrednio ich włości, które były palone, grabione i niszczone. Podczas "potopu szwedzkiego" , który w latach 1655-1660 dotknął ziem polskich, ówczesny cesarz austriacki Leopold I sprzymierzył się z królem polskim Janem Kazimierzem i przez okoliczne tereny przemaszerowały wojska austriackie idące na pomoc Polakom. Jednocześnie spodziewając się szwedzkiego uderzenie tereny sposobiono do obrony (szczególnie sąsiedni Bytom)...

(wiecej...)

W poprzedniej części zakończyliśmy na momencie, gdy w efekcie wojen pruskich Śląsk znalazł się pod władzą pruskich Hohenzollernów, co otworzyło nowy rozdział w jego historii. Piekary Śląskie, Bytom, Tarnowskie Góry i okolice nadal były dziedziczną własnością dwóch gałęzi rodu Henckel von Donnersmarck. Bez wątpienia były to gorsze czasy dla Ślązaków, niż panowanie austriackich Habsburgów, gdyż Prusacy od samego początku prowadzili konsekwentną politykę germanizacyjną. Co ciekawe, wbrew ich zamierzeniom nastąpiło odrodzenie polskości Śląska, w czym Piekary Śląskie miały swój bardzo duży, o ile nie kolosalny udział.

Samo państwo pruskie pod rządami Fryderyka II (1740 - 1786) przeżywało niesamowity rozwój. Nastąpił przyrost terytorium (kosztem Rzeczypospolitej po I rozbiorze, a także po dwóch następnych), a także potężny rozwój gospodarczy przejawiający się w powstawaniu nowych manufaktur, rozwijaniu się handlu i bogacenia się państwa i obywateli. Hohenzollernowie mieli ogromne poparcie w szlachcie pruskiej (tzw. junkrach), która stanowiła zdyscyplinowaną kadrę urzędniczą i oficerską. Pewnie dlatego zdyscyplinowana armia pruska uchodziła za jedną z najlepszych w Europie...

(wiecej...)

"Wiosna Ludów" była dla całej Europy społecznym i gospodarczym wstrząsem, po którym szybko trzeba było się otrząsnąć. Tak też było w przypadku Śląska i samych Piekar Śląskich. Rosła znowu koniunktura na towary żelazne, stąd wzrost wydobycia rud, węgla kamiennego i hutnictwa. Powstawały nowe zakłady przemysłowe.

Książę Hohenlohe-Oeringen uruchomił kopalnię "Nowa Helena", której zabudowania są widoczne do dzisiaj ( przy ulicy Bytomskiej, przy Szpitalu Chirurgii Urazowej, obecnie znajdują się w nich magazyny hurtowni). Donnersmarckowie uruchomili kopalnie "Cecylia", "Katzenberg" i "Little John". Jednocześnie utworzyli nową spółkę akcyjną pod nazwą "Śląskie Kopalnie i Cynkownie". W wielu zakładach pojawiły się już maszyny parowe, co pozwalało ogromnie zwiększyć ilość produkcji, a także poradzić sobie z wieloma problemami technicznymi, jak chociażby z pompowaniem wody.

(wiecej...)

Jak już wspominałem w poprzedniej części, Piekary Śląskie mniej więcej w połowie XIX wieku stały się silnym ośrodkiem krzewienia wiary katolickiej, ale jednocześnie rozbudzania świadomości narodowej. Mówiłem o dokonaniach księdza Ficka, o budowie bazyliki i Kalwarii, a także o rozwijającej się działalności edytorskiej. Oprócz Ficka i Haneczka należy tu wspomnieć inne znane na Śląsku osoby, których nazwiska pojawiły się w historii Piekar Śląskich, i tak: Karol Miarka, Józef Lompa, ksiądz Norbert Bończyk czy też ksiądz Józef Szafranek. Wszyscy oni zajmowali się pisaniem, a swoje dzieła często drukowali w Piekarach. Oprócz tego wychodził tu szereg bardzo znanych na Śląsku gazet, jak: "Dziennik Górnośląski", "Zwiastun Górnośląski", "Gwiazda Piekarska" oraz "Tygodnik Katolicki".

Rozbudzanie świadomości narodowej przejawiało się także w innej formie. Ogólnie mówiąc, mieszkańcy Piekar Śląskich zakładali różnego typu towarzystwa i stowarzyszenia, które łączył wspólny mianownik - dbałość o tradycję i polskie korzenie. Nie trudno sobie wyobrazić, jak wielkim było to problemem dla władz pruskich, szczególnie w tzw. "erze bismarckowskiej" (lata 60-te XIX wieku), kiedy to nacisk germanizacyjny niesamowicie wzrastał. Tymczasem w Piekarach (i na okolicznych ziemiach) rosła liczba ludności, co było efektem rozwoju gospodarczego i przemysłowego, dlatego też Prusakom ciężko było zapanować nad budzeniem się polskiej świadomości narodowej.

(wiecej...)

Jak wyglądały okoliczności włączenia Piekar Śląskich w obszar II Rzeczypospolitej, o tym pisałem już ostatnio. Chodzi oczywiście o powstania śląskie, plebiscyt i ostateczny podział Górnego Śląska. Kiedy w dniu 16 czerwca 1922 roku do Piekar Śląskich wkroczyło Wojsko Polskie, piekarzanie dopiero wtedy poczuli, co tak naprawdę się wydarzyło. Wkrótce potem Piekary Śląskie odwiedzili Naczelnik Państwa Józef Piłsudski i gen. Józef Haller.

Samo wytyczenie granicy sprawiało wiele problemów, gdyż Niemcy wszelkimi sposobami starali się to utrudnić. Nie chcieli stracić cennych dla siebie surowcowo terenów. Widać to było na przykładzie Brzezin Śląskich, gdzie słupki graniczne w nocy same "przywędrowały" pod domy brzezinian (przebieg granicy między Bytomiem a Szarlejejm widoczny na mapce) przesunięte przez niemieckich mieszkańców Bytomia. Dla potrzeb administracyjnych utworzono województwo śląskie, a obszar dzisiejszych Piekar podlegał powiatowi świętochłowickiemu.

(wiecej...)

We wrześniu 1939 roku II wojna światowa wtargnęła do Piekar Śląskich z całą swoją brutalnością. Jednakże nie nastąpiło tu uderzenie regularnej niemieckiej armii, a to ze względu na polskie fortyfikacje rozłożone na terenie Kamienia i Dąbrówki Wielkiej, fragmenty Obszaru Warownego "Śląsk". Dopiero po wycofaniu się polskich żołnierzy wkroczył tu Wehrmacht. Wcześniej doszło jednakże do starć niemieckich bojówek i oddziałów V Kolumny, które usiłowały przejąć niektóre zakłady przemysłowe, jak chociażby "Orła Białego" w Brzezinach Śląskich. Niektórzy wiwatowali na cześć wkraczających Niemców, niektórzy z obawy przed nimi byli już daleko stąd. Ot, cała śląska rzeczywistość...

Niemieckie bojówki to członkowie formacji "Freikorps Ebbinghaus" kierowanej początkowo z Wrocławia, a przed samym wybuchem wojny z sąsiedniego Bytomia (swój sztab mieli w restauracji znajdującej się w budynku dzisiejszego kąpieliska krytego przy ulicy Wrocławskiej). Jej członkowie to zazwyczaj mniejszość niemiecka - uchodźcy z terenu Polski (szczególnie z Górnego Śląska i Śląska Cieszyńskiego), którzy identyfikowali się z ideologią hitlerowców bądź po prostu jako obywatele polscy chcieli uniknąć wcielenia do Wojska Polskiego. Dowódcą jednego z oddziałów Freikorpsu z terenu Piekar był niejaki Schimmelbrot, a także bracia Sitko z Kamienia. Jednakże hitlerowcy nie darzyli tych ludzi pełnym zaufaniem, dlatego też komendantami większych odcinków byli Niemcy z SA lub SS. Komendantem wszystkich oddziałów SA przy śląskiej granicy był dowódca SA Wulfen, znany jeszcze z okresu plebiscytu.

(wiecej...)

Wojna stała się tragiczną rzeczywistością. Nie sposób było od niej uciec. Piekary Śląskie i okoliczne gminy były zbyt dobrze znane Niemcom jako ośrodki o szczególnie polskim charakterze. Tak też przyszedł czas na represje.

Bardzo długa jest lista mieszkańców Piekar Śląskich wymordowanych przez Niemców. Był to efekt realizowanej przez okupanta tzw. "A-B Aktion", czyli planowej akcji likwidacji polskiej inteligencji i działaczy politycznych i narodowościowych.

W katowickim więzieniu na aresztowanych wyroki śmierci wykonywano przez zgilotynowanie. Zginęli tam: Jan Anioł (Piekary Śląskie, działacz harcerski), Franciszek Preg (Piekary Śląskie, powstaniec śląski) i Jan Skolik (Brzeziny Śląskie, harcmistrz).

Józef Janta (Piekary Śląskie, powstaniec śląski i działacz socjalistyczny) został rozstrzelany w forcie krzesławickim pod Krakowem. Zenon Śmielewski (prezes Koła Przyjaciół Harcerstwa w Brzezinach Śląskich) zginął we wrocławskim więzieniu.

(wiecej...)

Zarząd Miejski został powołany jeszcze podczas trwania działań wojennych, bo 29 stycznia 1945 roku. Powołano urząd burmistrza i pierwszym powojennym został Jan Kolenda. W sumie do wprowadzenia Rad Narodowych w było trzynastu burmistrzów (o ostatnim z nich, jeszcze żyjącym Hubercie Paruzelu napiszę w odrębnym artykule).

Bardzo ważnym momentem było nadanie Piekarom Śląskim praw miejskich, co stało się zarządzeniem Wojewody Śląsko-Dąbrowskiego gen. A. Zawadzkiego z dnia 13 lutego 1947 roku. Czytelnicy zapewne pamiętają, iż miało się to stać wcześniej, ale przeszkodziła II wojna światowa. Mieszkańcy starali się jakoś normalnie żyć po koszmarze wojny. Nauka w piekarskich szkołach rozpoczęła się w lutym 1945 roku (było ich dokładnie siedem). Czynne było także gimnazjum (obecne I LO im. Króla Jana III Sobieskiego). Powstała również szkoła zawodowa (obecny Zespół Szkół nr 2 im. J. Korczaka). W sąsiednich Brzezinach Śląskich zaczęto z rozmachem organizować zjazdy śpiewaków kontynuując przedwojenną tradycję chórów. Znowu organizowano zjazdy śpiewacze, ale nie miały one już takiego rozmachu, jak przed wojną.
(wiecej...)

HISTORIA CHÓRU "CECYLIA"
Początki działalności

Kontynuując cykl historii piekarskich towarzystw śpiewaczych , nadszedł czas na przedstawienie kolejnego chóru, jakim była "Cecylia" z Brzezin Śląskich.

Chór powstał zimą, 30 stycznia 1910 roku, jako nazwę przyjęto damskie imię Cecylia, czyli patronkę muzyki kościelnej. Był to chór mieszany, nieznana jest jednak liczba członków w okresie jej powstania. "Cecylia" była bardzo silnie związana z brzezińską parafią, lecz pomimo tej więzi, była chórem świeckim. Zaraz po jego założeniu wybrano prezesa, którym został Robert Tomala, dyrygentem Leon Poniecki, zaś skarbnikiem wybrano Franciszka Podzimskiego. Bardzo szybko chór znalazł lokum dla swoich prób, które znajdowało się w pokoju mieszkania Leopolda Prochackiego. Niestety nie było jej dane wieść spokojną działalność, gdyż już po roku istnienia musiała ją przerwać. Było to spowodowane kwestią polityczną chóru; konflikt dotyczył jego upolitycznienia oraz brakiem stałego dyrygenta. Po miesiącach milczenia, "Cecylia" powróciła do swojej działalności.

(wiecej...)

"Cecylia w okresie międzywojennym"

Wraz z założeniem w 1922 roku śpiewaczego okręgu piekarskiego, w jego obręb weszła "Cecylia". Chór był dosyć liczebny, gdyż należało do niego 68 członków ,w tym 20 mężczyzn, 35 kobiet oraz 13 tzw. wspierających; czyli takich śpiewaków, którzy śpiewali w zastępstwie nieobecnego członka.

Parę miesięcy od założenia okręgu piekarskiego, w grudniu 1922 roku, wybrany został nowy zarząd "Cecylii". Funkcje prezesa otrzymał Wincenty Toma, jego zastępcą była, znana mi tylko z nazwiska, pani Latorska. Aleksy Włoczek został sekretarzem, na stanowisko skarbnika wybrano Ignacego Rudego. "Cecylia" posiadała także własnego bibliotekarza - Ernesta Bendkowskiego oraz kilku radnych. Natomiast dyrygentem był oczywiście Jan Gross. Ten zarząd był w miarę stały, z niewielkimi zmianami przetrwał do 1924 roku, kiedy zastępcą prezesa został Antoni Domin, a w1925 roku przyznano mu zaszczytne stanowisko prezesa "Cecylii".

(wiecej...)

Towarzystwo Śpiewacze im. Dąbrówki znajdowało się w Dąbrówce Wielkiej. Nazwa "Dąbrówka" wzięła się oczywiście z dzielnicy, w której zostało założone. Działalność chóru nie była dość owocna i żywotna w okresie międzywojennym, ale był jednym z najlepszych piekarskich towarzystw. Przeżywał wiele wzlotów i upadków, problemy z siedzibą, szykanami policji. W miarę jednak możliwości rozwijał się i funkcjonował w kręgach śpiewaczych.

Został założony przez Juliusza Warzechę , 12 listopada 1911 roku. Człowiek ten był jednocześnie prezesem i dyrygentem chóru, który w tym czasie liczył 37 członków. Najprawdopodobniej, 9 lutego 1912 roku "Dąbrówka" przystąpiła do Związku Śląskich Kół Śpiewaczych. Chór ten już w 1913 roku zawiesił działalność. Powodem tego były szykany ze strony policji, z którymi zarząd nie potrafił sobie poradzić. Została ona wznowiona dopiero po zakończeniu I wojny światowej, podczas której sam Juliusz Warzecha został powołany do wojska.

(wiecej...)

HISTORIA DZIAŁALNOŚCI CHÓRÓW "POLONIA" I "HARMONIA"

Współcześnie znany nam jest chór "Polonia - Harmonia", którego siedziba znajduje się w Kamieniu. W przeszłości , chór ten jednak działał odrębnie jako "Polonia" - w Brzozowicach i "Harmonia" - w Kamieniu. Jego dwuczłonowa nazwa wzięła się z połączenia obu towarzystw śpiewaczych.

Towarzystwo śpiewacze "Polonia" zostało założone dzięki staraniom Konstantego Prochackiego, Brunona Kubicy, Jana Nowara, Romana Daneckiego i Józefa Kapsa. Zainicjowali oni spotkanie, na które przyszło 48 osób chcących podtrzymywać polską pieśń. Spotkanie to miało miejsce 17 listopada 1912 roku, zdecydowano na nim o założeniu chóru oraz wybrano jego zarząd. Pierwszym prezesem był Konstanty Prochacki - uczestnik założycielskiego spotkania. Był to chór mieszany, który w rok po założeniu liczył już 66 śpiewaków. Natomiast " Harmonię" założono dopiero w 1926 roku.

(wiecej...)

HISTORIA DZIAŁALNOŚCI CHÓRU "WANDA"

Pierwotnie, chór "Wanda" z Szarleja występował pod zupełnie inną nazwą. Chór ten założono 4 stycznia 1920 roku, jako Towarzystwo Śpiewacze "Paderewski". Późniejsza nazwa została prawdopodobnie przyjęta po plebiscycie i najczęściej znana jest właśnie ta, druga, po przemianowaniu.

Pomysł założenia chóru wyszedł od śpiewaków piekarskiej "Halki", którzy mieszkali w Szarleju, pragnąc swojego miejscowego chóru. Byli to m.in. Augustyn Guzy, Paweł Gajda, Franciszek Gerc, Jan Handel, Jan Kościelny, Karol Kołodziejczyk, Franciszek Szysler, Józef Wanot. Założycielskie zebranie odbyło się w restauracji Pejsaka. Już 3 lutego 1920 roku, Towarzystwo Śpiewacze "Paderewski" zostało zarejestrowane do Związku Śląskich Kół Śpiewaczych Bytomiu. Należał natomiast do okręgu piekarskiego. Chór ten był dość liczny w porównaniu z pozostałymi piekarskimi chórami. Liczył około 90. członków. Trudno sprecyzować, kto pełnił funkcję prezesa i dyrygenta chóru bezpośrednio po jego założeniu. Wzmianka na ten temat występuje dopiero pod datą 1925 roku. Również jest niepełna ,gdyż odnosi się tylko do dyrygenta, którym był p.Ordon. W latach 19228-1936, funkcję tę sprawował p. Held, następnie, do 1938 roku – Roman Kapnik, a w 1939,był nim Roman Dwornik. Znane jest nazwisko prezesa z 1937 roku, był nim Kazimierz Wiśniewski.

(wiecej...)

HISTORIA DZIAŁALNOŚCI TOWARZYSTWA ŚPIEWACZEGO "HALKA" (KOZŁOWA GÓRA)

Nadszedł czas, aby przedstawić historię ostatniego już, piekarskiego chóru. Pochodzi on z Kozłowej Góry, ma bardzo bogatą i ciekawą historię .Mowa oczywiście o Towarzystwie Śpiewaczym "Halka".

Inicjatywa złożenia chóru wyszła od mieszkańców Kozłowej Góry, głównie górników pracujących w szarlejskich kopalniach. To oni, wracając z pracy zatrzymywali się przed domem, gdzie swoje próby miała piekarska "Halka" .Zafascynowani śpiewem ,postanowili założyc u siebie chór. 11 listopada 1911 roku zebrali się w mieszkaniu Wojciecha Hojki, na które zaproszono także prezesa ZŚKŚ, Michała Wolskiego. Oczywiście prezes wyraził zgodę na jego utworzenie, głównie w celu " pielęgnowania pieśni polskiej, a przede wszystkim dla rozbudzenia poprzez pieśń ducha narodowego wśród mieszkańców Kozłowej Góry".
Wybrano pierwszy zarząd. Prezesem został Franciszek Zając, dyrygentem - Konrad Hetmańczyk, sekretarzem - Tomasz Kapuszowski, a skarbnikiem - Paweł Zając. Chór był mieszany, początkowo liczył 21 osób

(wiecej...)

ZARYS HISTORII "HALKI" W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM

Przedstawiając historię "Halki" z Kozłowej Góry, należy wspomnieć o jej działalności w okresie międzywojennym, o której tak naprawdę niewiele wiadomo. Trzeba znaczyć, że "Halka" nie brała udziału w zjazdach okręgu piekarskiego, tylko okręgu tarnogórskiego, gdyż do tego właśnie należała. Stąd też bardzo nikłe informacje na temat jej wystąpień.

W całym okresie międzywojennym urządziła jeden wieczór pieśni (1935 rok). Natomiast ogromne zaangażowanie wykazywała na polu działalności teatralnej.

Po okresie powstań śląskich i plebiscytu, chór wybrał nowy zarząd, prezesem został Jakub Gałuszka, dyrygentem ( do 1924 ) - Jan Brol. W latach 1923 – 1925 prezesurę objęła Barbara Flat. Od 1924 roku dyrygentem był Teodor Panchyrz.

(wiecej...)

Radio Piekary stworzyła grupa entuzjastów. Rozgłośnia miała służyć okolicznym mieszkańcom. Nikt nie spodziewał się, że w przeciągu kilku lat stanie się jedną z najpopularniejszych w regionie.

Próby działalności radiowej w Piekarach Śląskich

Radio Piekary powstało z inicjatywy piekarskich krótkofalowców. Jego zalążkiem były emitowane na falach średnich w lecie 1968 roku audycje muzyczne. Sygnałem rozpoznawczym kilkudniowego, pirackiego Radia Piekary, na częstotliwości sąsiadującej ze słuchanym wtedy Radiem Luksemburg była piosenka Ireny Santor "Powrócisz tu". Nadawane wtedy koncerty życzeń były odbierane w promieniu 5 kilometrów, przede wszystkim na Osiedlu Wieczorka i w dzielnicy Szarlej.

(wiecej...)

"Śląski Wernyhora" - Wawrzyniec Hajda urodził się w 1844 roku w Bobrownikach (dziś dzielnicy Tarnowskich Gór. Do historii Śląska przeszedł jako ludowy poeta, autor wielu patriotycznych i religijnych strof. Był także inicjatorem akcji społecznych oraz - jak byśmy dziś powiedzieli - wielkim autorytetem moralnym. To właśnie Wawrzyniec Hajda, ociemniały po wypadku w kopalni starzec, 26 czerwca 1922 roku witał wkraczające do Piekar polskie oddziały i rozmawiał ze wzruszonym generałem Stanisławem Szeptyckim.

(wiecej...)